“XORAZM MUSIQIY TARIXCHASI” ASARI – MARKAZIY OSIYO MUSIQIY SAN’ATINI O‘RGANISHDA MUHIM MANBA SIFATIDA
DOI:
https://doi.org/10.47390/hum-i4v2y2026/n03Kalit so‘zlar:
Xorazm musiqasi, musiqiy manbashunoslik, etnomusiqashunoslik, maqom tizimi, tabulatura, og‘zaki an'ana, matnshunoslik, Markaziy Osiyo tarixi.Annotatsiya
Mazkur maqola 1925-yilda Mulla Bekjon Rahmon o‘g‘li va Muhammad Yusuf Devonzoda tomonidan hammualliflikda yozilgan “Xorazm musiqiy tarixchasi” risolasining tarixshunoslik va manbashunoslikdagi muhim ahamiyatini tadqiq etishga qaratilgan. Markaziy Osiyo etno-musiqashunosligida fundamental tayanch manba sifatida xizmat qiluvchi ushbu risola, tarixan asrlar davomida faqat og‘zaki uzatma (tavotur) orqali yashab kelgan Xorazm musiqiy an’analarining misli ko‘rilmagan yozma arxivini taqdim etadi. Maqolada musiqiy manbashunoslik metodologiyasi qo‘llanilgan holda, XIX asr oxirida Xiva xonligida yuz bergan “Feruz renessansi” davrida maqomat tizimining institutsionallashuvini hujjatlashtirishda risola tutgan o‘rin chuqur tahlil qilinadi. Bundan tashqari, asarning Xorazm tanbur chizig‘ini (o‘n sakkiz chiziqli tabulatura tizimi) semiotik jihatdan parolini ochishdagi hal qiluvchi hissasi hamda keyinchalik avj olgan sovet madaniy birxillashtirish fonida avtentik (sof) mahalliy musiqiy atamalarni saqlab qolishdagi qimmati yoritiladi.
Tadqiqot natijalari shuni tasdiqlaydiki, 1925-yilgi ushbu risola shunchaki o‘tmish xotiralaridan iborat tarixiy esdalik emas, balki og‘zaki ijrochilik amaliyoti va tizimlashtirilgan musiqashunoslik tasniflash o‘rtasidagi hal qiluvchi epistemologik ko‘prikdir. Bu omil uni zamonaviy etno-musiqashunoslik va madaniyat tarixi bo‘yicha olib boriladigan xalqaro tadqiqotlar uchun birlamchi manbaga aylantiradi.
Iqtiboslar
1. Mulla Bekjon, R., & Devonzoda, M. Y. (1998). Xorazm musiqiy tarixchasi (B. Matyoqubov nashrga tayyorlagan). Toshkent: Yozuvchi nashriyoti. (Asl nusxasi 1925-yilda nashr etilgan).
2. Fitrat, A. (1993). O‘zbek klassik musiqasi va uning tarixi. Toshkent: Fan. (Asl nusxasi 1927-yilda nashr etilgan).
3. Xasanova, K. (2024). Xorazm tanbur chizig‘i. Oriental Renaissance: Innovative, Educational, Natural and Social Sciences, 4(5), 174-181.
4. Raxmatova, D. Z. (2024). Xorazm musiqa ma'daniyati haqida tushuncha. Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi, 128-131.
5. Yuldashev, I. (2021). Xorazm dutor ijrochiligi va unda ot jonzoti xususiyatlarining badiiy ifodasi. Academic Research in Educational Sciences, 2(4), 260-266. https://www.google.com/search?q=https://doi.org/10.24411/2181-1385-2021-00587
6. Matyoqubov, O., Boltayev, R., & Aminov, H. (2009). Xorazm tanbur chizig‘i. Toshkent.
7. Turaeva, R. (2008). The cultural baggage of Khorezmian identity: traditional forms of singing and dancing in Khorezm and in Tashkent. Central Asian Survey, 27(2), 143-153. https://www.google.com/search?q=https://doi.org/10.1080/02634930802355105
8. Matyakubov, O. (1990). 19th Century Khorezmian Tanbur Notation: Fixing Music in an Oral Tradition (Tarjimon H. Powers). Yearbook for Traditional Music, 22, 29-35. https://doi.org/10.2307/767931
9. Tarroh, B. (Xodim). (1994). Xorazm navozandalari. Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san'at nashriyoti.
10. Ganiev, J., & Khamroeva, H. (2021). Khorezm Dance School: History and Research. 2nd Global Symposium on Humanity and Scientific Advancements, Jacksonville, FL, USA.
11. Levin, T. (1996). The Hundred Thousand Fools of God: Musical Travels in Central Asia (and Queens, New York). Bloomington: Indiana University Press.
12. Jung, A. (1989). Quellen der traditionellen Kunstmusik der Usbeken und Tadshiken Mittelasiens: Untersuchungen zur Entstehung und Entwicklung des Sasmakam. Hamburg: Karl Dieter Wagner.
13. Belyaev, V. M. (1975). Central Asian Music (Tarjimonlar M. Slobin & G. Slobin). Middletown, CT: Wesleyan University Press.
14. Uspensky, V. (1924). Shashmaqom. Moskva.
15. Keogh, B. (n.d.). Between Theory, Representation and Practice of Maqām: Rethinking the Representation of the Arabic Maqāmāt.
16. Раджапов, М. (2021). История развития искусства бахши в Хорезмском оазисе. Общество и инновации, 2(2/S), 591-595.
Yuklab Olishlar
Nashr qilingan
Son
Bo‘lim
Litsenziya
Ushbu ish Creative Commons Attribution 4.0 International License ostida litsenziyalangan.
